Chính thức được đệ trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017, 'Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam' đã và đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ trong công tác bảo tồn và phát huy nhờ sự chung tay của cộng đồng xã hội.

Một tiết mục trong chương trình nghệ thuật “Câu then Việt Bắc”. Ảnh: Tiến Dũng.

Lan tỏa giá trị văn hóa

Mới đây, Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, nhóm Đình làng Việt và BQL phố cổ Hà Nội phối hợp tổ chức chương trình nghệ thuật “Câu then Việt Bắc” với sự tham gia của nhiều nghệ nhân Then đến từ các tỉnh Lạng Sơn, Thái Nguyên, Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang... tại không gian Trung tâm Giao lưu văn hóa Phố cổ Hà Nội.

Chương trình có sự góp mặt của các nghệ nhân gạo cội như nghệ nhân ưu tú Nông Thị Lìm, nghệ nhân ưu tú Phạm Văn Quang và một số nghệ nhân trẻ triển vọng như Nguyễn Văn Bách (Xuân Bách), Nguyễn Văn Thọ, Hoàng Hữu Năm... Điểm đặc sắc của chương trình “Câu then Việt Bắc” là sự kết hợp giữa các giai điệu của then cổ và một số bài then mới đặc sắc. Thông qua những làn điệu then cổ đặc sắc được các nghệ nhân gạo cội trình diễn trong chương trình, khán giả thủ đô đã hiểu hơn về môi trường diễn xướng của hát then.

Nghệ nhân Nông Thị Lìm trình diễn những điệu then cổ. Nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ dù còn rất trẻ (sinh năm 1991) nhưng đã để lại những ấn tượng sâu sắc đối với khán giả qua các tiết mục biểu diễn điêu luyện, giọng then đầy nội lực cùng nhưng chia sẻ gần gũi về con đường gắn bó với then. Điều đó cũng cho thấy sự tiếp nối của then giữa quá khứ và đương đại…

Trước đây khi nhắc đến hát Then, thường mọi người chỉ nhắc đến các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng. Hiện nay, 2 tỉnh này được coi là “vùng lõi” của hát Then. Trên thực tế, đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Hà Giang, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Quảng Ninh, Bắc Giang cũng đã quen với những làn điệu với nhiều độ cao thể hiện song song bên cây đàn tính. Sức lan tỏa của hát then đã vươn đến Tây Nguyên, TPHCM theo quá trình giao lưu, định cư của đồng bào. Cùng với các loại hình nghệ thuật truyền thống, hát then nên được đưa vào các chương trình phục vụ du lịch, đồng thời tạo điều kiện để then “được sống” trong không gian cộng đồng.

Xứng danh di sản

Theo kế hoạch, trong năm 2018, “Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” sẽ được dự xét trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Với kinh nghiệm trước đây từng làm hồ sơ cho Ca trù, Đờn ca tài tử, Hát bài chòi…, theo PGS.TS Nguyễn Bình Định - Viện trưởng Viện Âm nhạc, đơn vị đảm nhiệm lập hồ sơ di sản cho biết: “Việc xây dựng hồ sơ có những thuận lợi là các thầy then ở địa phương vẫn còn nhiều, các nghi lễ tín ngưỡng vẫn còn được thực hiện và một phần không kém quan trọng là hiện vật, sách then bằng tiếng Tày - Hán vẫn còn được gìn giữ nhiều trong những gia đình có truyền thống làm thầy Then”.

Cũng theo PGS.TS Nguyễn Bình Định, trong một thời gian dài, nghi lễ then không được thực hiện vì lý do mê tín đã rơi vào tình trạng trầm lắng, phải phục dựng lại. Do vậy việc làm hồ sơ cho then cũng gặp phải không ít khó khăn. Hành trình hoàn thiện hồ sơ cũng là một trở ngại lớn. Đơn cử như người biết tiếng Tày cũng chưa chắc dịch được các bài hát hát vì nhiều bài là tiếng cổ, cộng với phải hiểu biết, có kiến thức về tín ngưỡng, tâm linh, dân tộc thì mới dịch được.

“Vì thế, khi làm hồ sơ, chúng tôi đã yêu cầu mỗi tỉnh phải cung cấp một chuyên gia hiểu biết về then dịch lời rồi mới chọn lọc đưa vào hồ sơ. Chúng tôi từng làm một lễ cấp sắc ở Bắc Cạn, phải dịch lời mất hai tháng mới xong”- PGS.TS Nguyễn Bình Định cho hay.

GS.TSKH Tô Ngọc Thanh cho rằng: Trong việc nhìn nhận giá trị của thực hành then cần có sự phân biệt rạch ròi giữa then cổ và then mới, giữa then nghi lễ và then văn nghệ. Nhất là không thể dựa vào then mới, then văn nghệ để bảo tồn then cổ, then nghi lễ. Nếu gạt bỏ những yếu tố mê tín đối với việc chữa bệnh mà ngày nay thực tế cũng không còn mấy ai tin thì then là một không gian văn hóa dân tộc, một tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian đa dạng, vừa phản ánh, vừa mô tả, vừa gửi gắm nhắn nhủ những đắng cay của cuộc sống của ông cha. Có thể tìm thấy trong then không chỉ các thể thơ dân tộc, mà còn cả những biện pháp tu từ, ẩn dụ của nghệ thuật ngôn từ; những làn điệu của tầng dân ca, dân nhạc cổ xưa nhất, những điệu múa đã song hành với Then không biết bao nhiêu năm tháng.

Minh Quân

Theo baomoi.com