Tổ chức cơ sở của Quan họ, từ truyền thống đến đương đại

12-07-2019, 13:00

Sinh hoạt văn hóa Quan họ không dừng lại trong tiếng hát nghĩa tình mà còn xây dựng một cái nền vững chắc để từ đó tiếng hát Quan họ được bay xa. Cái nền vững chắc ấy chính là hệ thống thiết chế văn hóa hoàn chỉnh và ổn định, được hợp thành đầy đủ 3 yếu tố: Tổ chức, cơ sở vật chất và phương thức hoạt động.

Theo giới nghiên cứu, về phương diện tổ chức cơ sở của Quan họ, trước đây phổ biến là “bọn Quan họ”, chỉ riêng Thị Cầu gọi là “sân Quan họ”. Mỗi làng Quan họ gốc đều có ít nhất một bọn Quan họ nam và một bọn Quan họ nữ. Đứng đầu mỗi bọn Quan họ là ông trùm, bà trùm có vai trò vận động thành lập bọn Quan họ, quản lý, điều hành mọi hoạt động của bọn Quan họ. Trong mỗi bọn có các liền anh, liền chị là những người trực tiếp chơi Quan họ và thường có tên gọi phiếm chỉ theo thứ tự từ anh Hai, chị Hai đến anh Sáu, chị Sáu. Đặc biệt, mỗi bọn đều có một người chuyên làm nhiệm vụ sáng tác bài đối và giọng Quan họ mới. Ngoài ra, mỗi bọn Quan họ còn có những người không nằm trong tổ chức là người phục vụ và các “em bé” theo học Quan họ.

Trải qua thời gian, thiết chế văn hóa Quan họ được các thế hệ nghệ nhân, liền anh liền chị, các cấp chính quyền cũng như đông đảo người yêu say Quan họ duy trì, thành lập nên những CLB Quan họ để phù hợp với đời sống đương đại. Chính nhờ có các CLB Quan họ này mà sinh hoạt văn hóa Quan họ được thực hành gìn giữ, trình diễn một cách đầy đủ, toàn diện cả 5 mặt hoạt động vốn có và còn phát triển thăng hoa những giá trị tinh túy đặc sắc của văn hóa vùng Bắc Ninh-Kinh Bắc.

Các CLB Quan họ giao lưu tại đình Yên Phụ (Hà Nội).

 Hiện nay, tỉnh Bắc Ninh có 44 làng Quan họ gốc và gần 400 làng Quan họ thực hành ở 8/8 huyện, thị xã, thành phố với hàng trăm tổ, đội, CLB Quan họ đang hoạt động, thực hành di sản văn hóa Quan họ. Trong đó, theo thống kê bước đầu của cơ quan chuyên môn trên địa bàn tỉnh có khoảng 88 CLB Quan họ tiêu biểu, tập trung nhiều và điển hình là ở thành phố Bắc Ninh, huyện Tiên Du, Yên Phong và thị xã Từ Sơn. Ngoài ra, các huyện vùng Nam Đuống, Quế Võ cũng có một số CLB Quan họ tiêu biểu. Các CLB này đều có quyết định thành lập của tổ chức, cơ quan, đơn vị địa phương, có số thành viên tham gia sinh hoạt từ 15 người trở lên, thường xuyên duy trì luyện tập các giọng Quan họ cổ, truyền dạy cho lớp kế cận về văn hóa, lề lối ứng xử, giao tiếp, phong cách, bài bản dân ca Quan họ. Đặc biệt, hàng năm đều tổ chức giao lưu, tích cực tham gia biểu diễn phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương, thành viên trong CLB luôn có ý thức giới thiệu quảng bá, phổ biến Quan họ ra cộng đồng, giúp đỡ tạo điều kiện cho các cặp liền anh, liền chị tham gia các sân chơi Quan họ do các cấp chính quyền tổ chức.

Đứng đầu mỗi CLB Quan họ là Chủ nhiệm CLB có trách nhiệm tập hợp, quy tụ thành viên, điều hành mọi hoạt động để các liền anh liền chị nối tiếp thực hành nghề chơi Quan họ truyền thống, thu hút thế hệ trẻ tham gia luyện tập, gìn giữ và tổ chức giao lưu với các CLB Quan họ khác. Ý nghĩa quan trọng nhất là việc truyền dạy, dìu dắt các thế hệ tham gia luôn được tiếp nối, bảo đảm cho di sản được kế thừa lâu dài, bền vững. Là người luôn gắn bó, tư vấn và theo sát những hoạt động chủ đạo của các CLB Quan họ trên địa bàn tỉnh, bà Lê Thị Chung, Trưởng Ban nghiên cứu sưu tầm văn hóa Quan họ, Trung tâm Văn hóa thông tin tỉnh cho rằng, điều đáng quý nhất ở các CLB Quan họ hiện nay là niềm đam mê, sự nhiệt tình, tính tự nguyện của từng thành viên dù tuổi cao hay còn trẻ. Chính yếu tố này gắn kết họ sinh hoạt trong một tổ chức dù không có chế độ đãi ngộ, không có kinh phí, không hưởng bất cứ quyền lợi nào nhưng họ vẫn tự nguyện đóng góp kinh phí để hoạt động.

CLB Quan họ Thị Cầu đón bạn tại Nhà chứa Quan họ.

So với tổ chức “bọn Quan họ” truyền thống thì tại các CLB Quan họ ngày nay thường có số lượng thành viên tham gia khá đông, có CLB tập hợp được cả trăm thành viên. Song song với việc duy trì hình thức diễn xướng truyền thống, các CLB cũng thực hành thể nghiệm hình thức mới như biểu diễn trên sân khấu với sự hỗ trợ của các phương tiện âm thanh, ánh sáng hiện đại theo hình thức tốp ca, song ca, đơn ca… đáp ứng nhu cầu thưởng thức của công chúng đương đại và góp phần phục vụ thiết thực các nhiệm vụ chính trị của địa phương. Điều đặc biệt, các CLB Quan họ luôn nhận được sự quan tâm động viên của cơ quan chuyên môn và các cấp lãnh đạo chính quyền từ tỉnh đến cơ sở. Bắc Ninh không những là tỉnh đầu tiên và duy nhất trong cả nước hiện nay có cơ chế chính sách trợ cấp hàng tháng, hỗ trợ Bảo hiểm y tế… đối với Nghệ nhân Dân ca Quan họ, mà mới đây, tỉnh còn quan tâm hỗ trợ kinh phí hàng năm đối với các làng Quan họ gốc cùng một số CLB Quan họ tiêu biểu ở cả trong và ngoài tỉnh. Sự quan tâm về tinh thần, vật chất của tỉnh sẽ khuyến khích, động viên các CLB tiếp tục thu hút phát triển thêm nhiều hội viên để Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày càng lan tỏa đến cộng đồng người dân trong nước và quốc tế.
Dẫu vậy, có những hạn chế nhất định trong thực tế hoạt động của tổ chức CLB Quan họ hiện nay, đó là sự thiếu vắng người có khả năng sáng tác giọng điệu, bài bản Quan họ mới. Họa chăng chỉ là đặt lời mới theo làn điệu cổ mà hiếm người có khả năng sáng tác được cả giọng và lời. Hơn nữa, tỉ lệ liền anh và liền chị đang chênh lệch ở mức báo động. Và cũng do nhiều nguyên nhân mà không nhiều CLB Quan họ hiện nay có thể tổ chức được các canh hát lề lối. Thành viên tham gia CLB tuy đông nhưng người thực sự có ý thức chuyên tâm tầm học công phu, mong muốn hiểu biết ngọn ngành, sâu sắc các mặt về những nguyên tắc, quy ước lề lối của văn hóa Quan họ cũng không nhiều. Việc tổ chức sinh hoạt ca hát nhộn nhịp, sôi động bề nổi trong khi chiều sâu chất lượng dường như ít được chú trọng. Chính vì thế, đang có sự lãng phí vốn liếng kho tàng bài bản tiềm tàng mà các Nghệ nhân Dân ca Quan họ nắm giữ.
Hoạt động của các CLB Quan họ cần được cơ quan quản lý hướng dẫn nghiệp vụ văn hóa, cơ quan chuyên môn và các nghệ nhân có kinh nghiệm giúp đỡ, truyền dạy, định hướng để CLB Quan họ hoạt động thiết thực, hiệu quả, góp phần quan trọng vào sự nghiệp bảo tồn, lan tỏa sâu sắc các giá trị văn hóa Quan họ tới cộng đồng trong và ngoài nước.

Bài, ảnh: Việt Thanh

Theo baobacninh.com.vn

Thêm một trao đổi