Những thanh đá Khánh Hòa dưới góc độ âm nhạc học

Giáo sư - Nhạc sĩ TÔ VŨ

 I. Hoàn cảnh tiếp xúc

Ngày 12 tháng 12 năm 2009, tại 270 Nguyễn Trọng Tuyển thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi đã cùng với PGS Lê Xuân Diêm, nhà khảo cổ học, (người đã từng đồng hành với chúng tôi từ những năm đầu thập niên 80 thế kỷ XX, mỗi khi có chuyến đi khảo sát các bộ đàn đá mới được khai quật hoặc tìm thấy), đến trụ sở Viện Phát triển bền vững để khảo sát 22 thanh đá từ Bảo tàng Khánh Hòa đưa về để “sơ bộ giám định”.

Thoạt tiên, chúng tôi có cảm giác “quen thuộc” khi liên tưởng đến những thanh đá B’nơm tìm thấy ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng cuối năm 2005 với 2 dạng thanh đá, có những thanh hình chày (thắt giữa) và những thanh mặt phẳng, hình dáng không cân đối

 

Cũng như mọi lần trước Z.755 đã đo mỗi thanh 2 lần, trừ một thanh ký số 23 chỉ đo được một lần (do phát hiện có vết nứt).

II. Hệ âm cao - Hệ quy chiếu và các quy ước tính toán
Như đối với các nhóm thanh đá trước đã đưa về thành phố Hồ Chí Minh để thẩm định, chúng tôi đã tiến hành theo các bước:

1. Sắp xếp các thanh đá theo thứ tự tần số từ nhỏ đến lớn, cũng nghĩa là từ bậc (âm) thấp lên bậc (âm) cao. Kết quả ta có biểu đồ các âm như sau:

Xem Biểu đồ I:

 2. Từ biểu đồ I, chúng tôi đã tính toán các bậc với hệ quy chiếu là các tỷ tần của các thang Bồi âm thiên nhiên, thang Cổ đại (Pythagoras) và thang Trung đại  (Zarlino). Chúng tôi cũng đã nhiều lần trình bày lý do chọn lựa hệ quy chiếu này, cũng như những quy ước về ký âm. Xin nói rõ thêm về ký âm: khi nói về âm chuẩn, nốt La (a) có lúc người ta ghi: a3 = 440, có lúc lại là: a1= 440. Thực ra số 3 hoặc số 1 chỉ là dấu ghi số tổ quãng tám của các bàn phím đàn, như nốt la 440 Hz nằm ở khoảng giữa đàn piano mà đàn này có 7 tổ quãng tám, khoảng âm thanh có tần số 440 là khoảng thông dụng nhất trong âm nhạc. Vì vậy, có những nhà lý luận xem nó là tổ thứ nhất và lấy nó là a1, những nhà lý luận khác lại căn cứ vào bàn phím tiêu chuẩn là bàn phím đàn piano mà gọi nó là tổ 3 vì a3 là nằm giữa khoảng a0 a1 aa3 a4 a5 a6. Kể từ đây, trong vấn đề ta bàn, cái chủ yếu để đối chiếu so sánh là: tần số 440. Theo ký âm 5 dòng kẻ, nó được ghi: a, a1

III. Kết quả tính toán

1. Chúng tôi đã lên được biểu đồ một thang nhạc gồm 15 bậc, 11 âm. Độ chuẩn giữa các bậc âm rất cao. Có những bậc chuẩn hầu như “tuyệt đối” như giữa quãng hai tần số 646.5 - 765.9: (e-g); giữa 1024 - 1154: (bd-be); giữa 1154 - 1278: (-0.25c) (be-f). Các quãng khác âm sai đều dưới 1c. Duy chỉ có
một quãng vượt quá 1c: 1599 - 1956 (+1.5c) a1 - c1, nhưng ta biết thanh có tần số đo là 1956 chính là thanh phát hiện có vết nứt.

Nếu xem đây là một bộ đàn đá hoàn chỉnh, thì nó là bộ chiếm kỷ lục về số bậc, số âm, vì cho tới nay chỉ mới có bộ Liên Đầm (Di Linh - Lâm Đồng) được xếp ở vị trí này với 11 bậc, 7 âm [1].

Chúng tôi “tạm” gọi bộ này là Khánh Hòa I (K.H.I)

2. Đối với 7 thanh (tạm thời) bị loại ra, chúng tôi đã có những băn khoăn nhất định. Không lẽ chỉ sử dụng biện pháp đơn giản là “xếp” chúng lại, xem như những thành tố “lạc lõng” từ những bộ đàn khác? Nhất là khi tình cờ, chúng tôi phát hiện hai thanh số 3số 19 khi kết hợp với nhau đã tạo thành một quãng 8.

780 - 1572 = ( -c)

Vì vậy, chúng tôi lại sắp xếp chúng theo trật tự tần số, rồi tính toán theo phương thức và quy trình đã làm với tổng số các thanh đá trước đó. Kết quả cho thấy, chúng hợp thành “bộ” hoàn chỉnh, có độ chuẩn cao. Duy nhất có một quãng hơi lệch: 1181 - 1281 = ( +1.25c) nghĩa là còn “nhẹ” hơn quãng: 1559-1956: (+1.5c) của thang âm trước.

Sau đây là biểu đồ của bộ này, tạm đặt tên là K.H.II.

Xem Biểu đồ III:
 

3. Đến đây cần giải quyết một vấn đề khác là: vì sao hai bộ đàn đá lại có sự “chênh lệch” quá lớn về số cung bậc: một có tới 15 bậc, còn một chỉ vẻn vẹn có 7 bậc?

Một câu hỏi chợt đến: tại sao không “cắt” thang âm của bộ đàn (22 thanh) này làm đôi? Câu hỏi đó dẫn chúng tôi liên tưởng đến 2 bộ đàn đá Khánh Sơn được phát hiện từ tháng 2 năm 1979 ở phía Tây huyện Cam Ranh, tỉnh Khánh Hòa.

Câu chuyện là ở chỗ: Khi nghe hai nhóm phát hiện báo cáo: 2 bộ đàn cùng tìm thấy ở một địa điểm, do đó họ đã gọi chúng là K.S.A và K.S.B. Khi ấy, chúng tôi đã thử sắp xếp 2 bộ liên tiếp nhau và chỗ “nối” tức thanh cuối của B và thanh đầu của A là một quãng 3 hòa âm (Zarlino) rất chuẩn, cụ thể âm f của B cách âm a1 của A là:

f(B) - a1(A) = (-c)

Nói cách khác, nếu 2 bộ Khánh Sơn hoàn toàn có thể “chắp liền” với nhau thành 1 bộ 13 bậc âm (6+7) thì bộ Khánh Hòa I  có thể “tách đôi” được không?

Liên hệ với cụm Khánh Sơn, chúng tôi xem xét điểm “chia cắt” của K.H.I tức là quãng giữa hai bậc 7 và 8, giữa 2 tần số 1024 và 1154. Và cũng như ở Khánh Sơn, đây là một quãng rất chuẩn:

1024 - 1154 = , cụ thể (-c)

Nếu như trước đây, người ta vẫn quan niệm, có 2 bộ Khánh Sơn (A và B) thì bây giờ, chúng ta hoàn toàn có lý do để chia Khánh Hòa I thành 2  bộ: bộ 7 bậc bộ 8 bậc.

Cụ thể, K.H.IA sẽ có 7 bậc (7 âm) từ tần số 646.5 đến tần số 1024. K.H.IB sẽ có 8 bậc (8 âm) từ tần số 1154 đến tần số 2333.

Xem Biểu đồIV - Cắt biểu đồ II là 2 đoạn: K.H.IA
từ 646.5 đến 1024. K.H.IB từ 1154 đến 233
 

IV. Nhận định và kết luận

Sau khi làm các thao tác khoa học cần thiết, rồi tính toán chính xác các bậc âm của thanh đá Khánh Hòa, kết hợp vận dụng phương pháp âm nhạc học lý luận với kinh nghiệm nghiên cứu, so sánh các bộ đàn đá đã tìm thấy ở Việt Nam từ sau 1975, chúng tôi có mấy nhận định tổng quát sau đây:

1. Tất cả 22 thanh đá K.H. đều là thành tố của những bộ đàn đá “cổ xưa”, “đích thực”. Chúng thuộc nhóm các bộ đàn dùng đá Rhyolit làm nguyên liệu chế tác, giống như các bộ Khánh Sơn, Bác ái, Tuy An…

2. Chúng gồm 3 bộ: hai bộ 7 thanh và một bộ 8 thanh. Các bậc đều có độ chuẩn cao, có thể xếp vào  những bộ có độ chuẩn cao nhất trong số hơn 20 bộ đã được thẩm định.

3. Chúng lại có độ “toàn vẹn” rất đáng chú ý: ở đây không có hiện tượng phải “loại bỏ” những thanh “lạc lõng” hay “đoán định” “suy diễn” các thanh mất mát hay thất lạc.

4. Đặc biệt, chúng cung cấp một chứng lý thuyết phục cho hiện tượng “liên kết” các bộ đàn đá mà gợi ý đầu tiên cho các nhà nghiên cứu âm nhạc là các bộ đàn Khánh Sơn A và B cũng ở Khánh Hòa (Cam Ranh - Dốc Gạo).

 Một kiến nghị nhỏ

Để làm rõ “tính năng” liên kết trên đây, chúng tôi đề nghị một cách đặt tên cho các bộ đàn:

 1. Bộ đàn liên hợp Khánh Hòa I gồm:

- Khánh Hòa I A (7 thanh)

- Khánh Hòa I B (8 thanh)

2. Bộ Khánh Hòa II: 7 thanh

 

4-1-2010

Thành phố Hồ Chí Minh




[1]. Xem bài Những thanh đá Liên Đầm và Hòa Nam dưới góc độ âm nhạc học, Thông báo khoa học số 30/2010.